Τι είναι σύγχρονη τέχνη; Ιστορία, κατηγοριοποιήσεις, καλλιτέχνες, κυρίαρχα κινήματα, θεωρίες

Πηγή: http://www.artnews.gr/index.php?option=com_content&view=article&id=3552:2014-02-26-11-13-47&catid=25:parousiaseis&Itemid=440

Του Σταύρου Τσιγκόγλου

Εισαγωγή από το βιβλίο «Σύγχρονη Τέχνη» του Σταύρου Τσιγκόγλου, από τις εκδόσεις Καστανιώτη.

Τι είναι σύγχρονη τέχνη; Αυτός είναι ο τίτλος του τελευταίου βιβλίου του Terry Smith, καθηγητή Ιστορίας και Θεωρίας της Σύγχρονης Τέχνης του Πανεπιστημίου του Πίτσμπουργκ (ΗΠΑ), που κυκλοφόρησε το 2009. Θεώρησε την έρευνα και τη συγγραφή υποχρέωσή του, λόγω του τίτλου της πανεπιστημιακής του έδρας. Στην εισαγωγή δέχεται την κοινότυπη απάντηση: «Κοιτάξτε γύρω σας: σύγχρονη τέχνη είναι η περισσότερη γιατί όχι όλη; η τέχνη που γίνεται τώρα».

Ο Smith εξακολουθεί να βάζει ερωτήσεις για το θέμα και να δίνει απαντήσεις με μια ιστορική προσέγγιση, αλλά και με θεωρητικές και φιλοσοφικές θέσεις. Οι σημαντικότερες ιστορίες τέχνης που εκδόθηκαν στις αρχές του 21ου αιώνα αναφέρονται στην τέχνη του 20ού αιώνα, κυρίως στον μοντερνισμό και εν συνεχεία στη σύγχρονη τέχνη, χωρίς να τονίζονται οι σημαντικές μεταξύ τους αλλαγές και διαφορές. Ο Smith στην εισαγωγή ξεκαθαρίζει: «Στις εικαστικές τέχνες, η μεγάλη ιστορία τώρα είναι τόσο εκτυφλωτικά φανερό είναι η μετατόπιση γεννημένη στα 1950, αναδυόμενη στα 1960, διεκδικητική στα 1970, αλλά καταφανής στα 1980 από τη μοντέρνα στη σύγχρονη τέχνη».

Ο A. Danto διαπίστωσε πλέον «την ισχυρή διαφορά μεταξύ του μοντέρνου και του σύγχρονου, που έγινε φανερή στα 1980», ενώ ο H. Belting ότι η παγκοσμιοποιημένη τέχνη γεννήθηκε το 1989. Η μετατόπιση ή η διαφορά αυτή από το μοντέρνο στο σύγχρονο δεν είναι επίσης εμφανής ούτε αποκτά ιστορική σημασία στα μεγάλα μουσεία (MoMA, Tate Modern, Pinakothek der Moderne, Moderna Museet, Guggenheim), όπου επικρατεί μια ηθελημένη συμβίωση, συνέχεια, σύνθεση ή, κατά άλλους, σύγχυση. Εάν ο επισκέπτης δεν έχει θεωρητικές αγκυλώσεις ή προκαταλήψεις με διαχωριστικές γραμμές της Ιστορίας, χαίρεται αυτή τη συμβίωση του μοντέρνου με το σύγχρονο.

Την τελευταία δεκαετία έργα σύγχρονης τέχνης παρουσιάζονται σε διάλογο με έργα παλαιότερων εποχών σε όλα τα μεγάλα μουσεία (Πράδο, Λούβρο, Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου, Ιστορικό Μουσείο της Βιέννης, κ.ά.), με διασκεδαστικά ή συναρπαστικά αποτελέσματα. Υπάρχουν και άλλες χρονολογικές τοποθετήσεις για το ξεκίνημα της σύγχρονης τέχνης, από μουσεία και ιστορικούς, που πάντοτε ξεκινούν από ένα μετά π.χ. μετά το 1945, μετά τον πόλεμο, μετά το 1965, μετά το τέλος του μοντερνισμού, μετά το 1990, όταν ξεκίνησαν οι μετα-αποικιοκρατικές συζητήσεις, μετά το τέλος του ευρω-αμερικανικού μονοπωλίου του μοντέρνου, μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, κτλ. Το Μουσείο Stedelijk, όμως, που ξανάνοιξε το 2012 ύστερα από μακροχρόνια ανακαίνιση, παρουσιάζει ξεχωριστά στον πρώτο όροφο τη σύγχρονη τέχνη από το «1950 μέχρι σήμερα», ξεκινώντας με έργα των Edward Kienholz, Robert Rauschenberg, Jasper Johns, ενώ στο ισόγειο παρουσιάζει τον μοντερνισμό, «1870-1960».

Αξιοσημείωτο: Το 1994 κυκλοφόρησε ο τόμος με τον τίτλο Σύγχρονη τέχνη για πρώτη φορά, του Klaus Honnef, από τον οίκο Taschen, που καθιέρωσε την πολύ δημοφιλή και με μεγάλη επιρροή σειρά βιβλίων-ανθολογιών τέχνης, με πλούσια εικονογράφηση και σύντομα κείμενα. Ο Honnef παρουσίασε 102 καλλιτέχνες, εστιάζοντας σε 23 ζωγράφους, με πρωταγωνιστές τουςAndy Warhol και Joseph Beuys. Από όλους αυτούς, παίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο στην τέχνη του 21ου αιώνα μόνο οι Gerhard Richter, Jeff Koons, Cindy Sherman, Sigmar Polke. O Warhol έγινε πατέρας-σύμβολο της σύγχρονης τέχνης, ίσως περισσότερο από τονMarcel Duchamp, ενώ η επιρροή του Beuys τείνει προς εξαφάνιση. Έτσι, επιβεβαιώνεται η μικρή προγνωστική ικανότητα των τεχνοκριτικών. Μήπως έχει κάποιο δίκιο ο αιρετικός P. Virilio, ο οποίος αναρωτιέται λίγο απαξιωτικά: «Σύγχρονο για ποιον; […] Εγώ λέω σύγχρονο με τι; Δεν είναι αρχαία, δεν είναι μοντέρνα, δεν είναι φουτουριστική· είναι της στιγμής». Ο ίδιος έθεσε και το δίλημμα «ηθική ή αισθητική;» λες και το ένα αποκλείει το άλλο.

Κι άλλο αξιοσημείωτο: Μετά την έκδοση του βιβλίου του T. Smith κυκλοφόρησαν άλλες πέντε ανθολογίες για τη σύγχρονη τέχνη (2009-’11), όπως και δύο βιβλιαράκια. Όλοι παρουσιάζουν τους ίδιους πρωταγωνιστές της τελευταίας δεκαετίας άντε, προσθέτοντας και μερικούς άλλους, για να δείξουν ότι διαφέρουν λίγο.

Ο όρος «σύγχρονη τέχνη» επικράτησε πια μετά τους όρους «μεταμοντερνισμός», που αναφερόταν σε συγκεκριμένα στιλ ή σε θέματα ταυτότητας και κουλτούρας των μειονοτήτων, «νεο-αβανγκάρντ», «μετα-αβανγκάρντ», «μετα-αποικιοκρατική», «μετα-ιστορική» τέχνη ή η «τέχνη μετά το τέλος της τέχνης», για να έχει θεωρητική κάλυψη (A. Danto), ή ακόμα και «μετα-αφηγηματική», δηλαδή μετά το τέλος των μεγάλων αφηγήσεων στη δυτική τέχνη, ειδικότερα στη ζωγραφική. Πάνω απ’ όλα, είναι αποδεκτό ότι ο όρος «σύγχρονη τέχνη» χρησιμοποιείται για να σημαδέψει το τέλος του μοντερνισμού. Η μεγάλη αλλαγή έγινε με την Pop Art, την προσέγγιση τέχνης και πραγματικότητας, που «εκτροχίασε την ιστορία της τέχνης» και έγινε αντιληπτή μετά το 1980. Επιπλέον, εκδόθηκαν τρεις τόμοι της σειράς Art:21Τέχνη στον 21ο αιώνα (ενώ έχουν ανοίξει δύο μουσεία της τέχνης του 21ου αιώνα), όπως και η σειρά Art Now (τρεις τόμοι: 2002, 2006, 2008). Επίσης, τα τρία προηγούμενα χρόνια βγήκαν έξι-εφτά βιβλία από ανθρώπους της τέχνης, της οικονομίας, της δημοσιογραφίας, που μιλούν για τη σύγχρονη τέχνη και την αγορά της με μικρές δόσεις κουτσομπολιού.

Όλα τα βιβλία των τεχνοκριτικών για τη σύγχρονη τέχνη έχουν εκτεταμένες αναφορές στην αγορά της, και αυτό έχει γίνει πια αναπόφευκτο. Το εμπόριο τέχνης είναι σε απόλυτη ασυμφωνία με την Αριστερά, γι’ αυτό όλοι σπεύδουν να σχολιάσουν την επάρατη αγορά. Αλλά γιατί ανακατεύονται οι κριτικοί με την αγορά, αφού δεν μπορούν να επηρεάσουν τις τιμές, που ακολουθούν τους νόμους της προσφοράς και της ζήτησης; Έχουν επίσης γραφτεί μυθιστορήματα και γυριστεί φιλμ για τη σύγχρονη τέχνη.

Η σύγχρονη τέχνη δεν ήταν ποτέ τόσο δημοφιλής. Εκατομμύρια επισκέπτες πηγαίνουν στα μεγάλα μουσεία επειδή έλκονται από την αισθητική (κυρίως τη θεαματική και την εντυπωσιακή) της σύγχρονης τέχνης, το μοδάτο της και τον μεγάλο θόρυβο. Το ρεκόρ επισκεψιμότητας το έχει η Tate Modern, με πάνω από 5,3 εκατομμύρια επισκέπτες το 2012, με τη βοήθεια της τρίμηνης αναδρομικής έκθεσης του D. Hirst.

Έχω γράψει τέσσερα βιβλία για τη σύγχρονη τέχνη, τα οποία καλύπτουν χρονολογικά την περίοδο 1995-2014. Στα τρία πρώτα παρουσίασα ταυτόχρονα και καλλιτέχνες ή κινήματα του μοντερνισμού που δεν είχαν καλυφθεί από την ελληνική βιβλιογραφία, καθώς τα βιβλία μου απευθύνονται σε σπουδαστές και σε απλούς φιλότεχνους. Στο τέταρτο δείχνω μόνο σύγχρονη τέχνη που έχει γίνει πια ηλικίας σαράντα χρόνων, με πιο ξεκάθαρα χαρακτηριστικά μέσα στον τεράστιο πλουραλισμό-πληθωρισμό της, και παρουσιάζεται αυτόνομα από μουσεία και συγγραφείς.

Τη δεκαετία του 1990 ξεκίνησαν ενενήντα νέα μουσεία ή επεκτάσεις παλαιότερων για να εκθέτουν αποκλειστικά τη σύγχρονη τέχνη. Η επέκταση της πολύ πετυχημένης Tate Modern σε χωριστό κτήριο για τη σύγχρονη τέχνη θα προκαλέσει ερωτήματα και θα δώσει τις δικές της απαντήσεις, που θα συζητηθούν πολύ, όπως η επέκταση του MoMA διπλασιάζοντας τους εκθεσιακούς χώρους, δείχνει μοντέρνα μαζί με σύγχρονη τέχνη.

Εγώ τι παριστάνω; Μήπως τον χήρο συνταξιούχο γιατρό που αποφάσισε να ασχοληθεί με την κριτική της λογοτεχνίας στο πεζογράφημα του Julian Barnes Ο παπαγάλος του Φλομπέρ (1984); Ο γιατρός μισούσε τους κριτικούς (αιώνια μετριότητα που ζει από τη μεγαλοφυΐα κακολογώντας την και προσπαθώντας να την εκμεταλλευτεί) επειδή προσπαθούν να βρουν τα λάθη των συγγραφέων π.χ. καθηγητής της Οξφόρδης διαπίστωσε ότι ο Φλομπέρ περιγράφει τα μάτια της Μαντάμ Μποβαρί με τρία διαφορετικά χρώματα, κλπ και τελικά σχολίασε: «Δεν μπορώ να αποδείξω ότι οι απλοί αναγνώστες απολαμβάνουν τα βιβλία περισσότερο από τους επαγγελματίες κριτικούς». Κάνοντας την πάπια, έγραψα ότι είμαι ερασιτέχνης, αυτοδίδακτος, μερικής απασχόλησης, κλπ. Μήπως μοιάζω με τον Αυτοδίδακτο, που δεν τον υπολογίζει κανείς, από τη Ναυτία του Ζ.-Π. Σαρτρ; Ποτέ! Γράφει αργότερα ο Σαρτρ: «Ας πούμε ότι υπάρχουν ανόητοι οι οποίοι αντλούν παρηγοριά από τις καλές τέχνες […] πιστεύουν ότι η ομορφιά τους συμπονά. Οι ηλίθιοι». Αυτά τα δέχομαι. Η παρηγοριά των τεχνών του Όσκαρ Ουάιλντ… Τι περιμένετε από έναν συνταξιούχο γιατρό που όταν εκδοθεί αυτό το βιβλίο θα πλησιάζει τα 80;

Το κυρίαρχο ρεύμα της σύγχρονης τέχνης

Από τις αρχές του 21ου αιώνα υπάρχει μια τάση δημιουργίας και παρουσίασης έργων μεγάλης κλίμακας στα μεγάλα μουσεία και τις διεθνείς εκθέσεις. Επικρατεί η άποψη «μεγαλύτερο σημαίνει καλύτερο». Υπάρχει μια συντριπτική υπεροχή των εγκαταστάσεων, κατασκευών ή και γλυπτών, που επιβάλλονται στον θεατή με την οπτική και κυρίως με τη φυσική τους παρουσία. Υπάρχει μια αίσθηση μπαρόκ, μια τάση εντυπωσιασμού, διασκέδασης και δημιουργίας θεάματος. Η ερμηνεία των έργων από τον επισκέπτη έρχεται σε δεύτερη μοίρα. Συνήθως υπάρχουν ερμηνευτικά σχόλια στις λεζάντες των έργων, που είναι απαραίτητα. Οι κατάλογοι είναι φλύαροι και αγοράζονται από μικρό ποσοστό των επισκεπτών (περίπου 5%) για σουβενίρ. Καμιά φορά το αντικείμενο είναι δυνατότερο από το έργο, όπως π.χ. στα έργα του Cai Guo-Qiang. Είναι ένα είδος εννοιολογικής τέχνης εικαστικά προσπελάσιμης και ελκυστικής, με θεαματική φόρμα που δεν προκαλεί ή που προσκαλεί τον θεατή να ψάξει να βρει τις ενσωματωμένες έννοιες. Είναι μια τέχνη που συμβαδίζει ή αντανακλά ή εντατικοποιεί τον σύγχρονο τρόπο ζωής μας, απαντά στους ευρύτερους οικονομικούς και πολιτικούς μετασχηματισμούς, στην παγκοσμιοποιημένη νεοφιλελεύθερη οικονομία, στην κουλτούρα της παγκοσμιοποίησης, στην κοινωνία και τον πολιτισμό του θεάματος, στην εποχή των εικόνων που κατακλύζουν και όλα τα μέσα επικοινωνίας. Μια τέχνη που αμύνεται με την υπερβολή σε αυτή την εικονομαχία και τα καταφέρνει καλά. Έτσι, η σύγχρονη τέχνη έρχεται όλο και πιο κοντά στην αντίπαλό της, τη μαζική κουλτούρα, ή ακόμα και η ποπ κουλτούρα έγινε πια υψηλή τέχνη. Και η όπερα δεν κάνει το ίδιο; Μουσική και θέαμα.

Στο κεφάλαιο 2 γίνεται μια έρευνα για την ανίχνευση των καλλιτεχνών του κυρίαρχου ρεύματος χρησιμοποιώντας στοιχεία από βιβλία και δημοσιεύσεις, αναλύοντάς τα όσο το δυνατόν αντικειμενικότερα, με στατιστική μέθοδο. Εξαιρώντας τους ηλικιωμένους, καθιερωμένους καλλιτέχνες που λίγο επηρεάζουν πια τους νεότερους Richter, Cy Twombly, Arman, Franz Gertsch, Michelangelo Pistoletto, Kienholz, έμεινε μια ομάδα περίπου πενήντα μεσηλίκων που βρίσκονται συνεχώς στο προσκήνιο την τελευταία δεκαετία. Είναι πρωταγωνιστές στα μεγάλα μουσεία, τις μεγάλες διεθνείς διοργανώσεις, τις σημαντικότερες εμπορικές εκθέσεις τέχνης, αλλά και τις μόνιμες ή περιοδικές εκθέσεις μεγαλοσυλλεκτών.

Δεν υπάρχει μεγάλη διαφορά μεταξύ της τέχνης των συλλεκτών και της τέχνης των επιμελητών. Τους ίδιους καλλιτέχνες βρίσκουμε, με μικρές διαφορές, στα βιβλία σύγχρονης τέχνης που εκδόθηκαν τα πρόσφατα χρόνια. Τους βρίσκουμε επίσης και στις περίφημες λίστες «Power 100» του ArtReview. Η καλλιτεχνική αξία τους βασίστηκε στα βιογραφικά, ενώ παρουσιάζονται τα χαρακτηριστικά κοινά στοιχεία της επιτυχημένης καριέρας τους (μουσειακές εκθέσεις, αγορές ή αναθέσεις έργων από μουσεία, κλπ.). Η γνώμη των τεχνοκριτικών δεν έχει καμία απολύτως αξία στην εξέλιξη του καλλιτέχνη. Κανείς δεν τολμά να γράψει αρνητική κριτική εάν δεν θέλει να χάσει το μεροκάματό του στα τόσα γυαλιστερά περιοδικά τέχνης που ζουν από τις διαφημίσεις των γκαλερί. Πάει και η εποχή του 1980, τότε που ελάχιστοι τεχνοκριτικοί, όπως ο R. Hughes, τολμούσαν να εκφράσουν την οργή τους για την επιτυχία μερικών καλλιτεχνών. Οι σημαντικότεροι κριτικοί γράφουν στους καταλόγους των επιτυχημένων καλλιτεχνών. Με βάση τα στοιχεία της Artnet, που προέρχονται από δημοπρασίες, οι καλλιτέχνες αυτοί έχουν τεράστια εμπορική επιτυχία. Πώς μπορεί κανείς να αντικρούσει τον Tobias Meyer, που συμπέρανε: «Η καλύτερη τέχνη είναι η ακριβότερη, γιατί η αγορά είναι τόσο έξυπνη»; Ή την άποψη του Baselitz ότι η αγορά έχει πάντοτε δίκιο;

Από το κυρίαρχο ρεύμα παρουσιάζονται οι Damien Hirst, Takashi Murakami, Cai Guo-Qiang, Koons, Tracey Emin, George Condo, Pipilotti Rist, Ai Weiwei, Thomas Struth, Anish Kapoor, Isa Genzken, Yue Minjun, ενώ οι Peter Doig, Thomas Hirschhorn, Marlene Dumas, Cindy Sherman, Paul McCarthy και Peter Fischli & David Weiss έχουν παρουσιαστεί σε προηγούμενα βιβλία και έχουν μνημονευτεί αρκετά οι υπόλοιποι.

Και γιατί τα κεντρικά μουσεία στηρίζουν τους καλλιτέχνες του κυρίαρχου ρεύματος, την τέχνη του θεάματος, μια τέχνη που προκαλεί σοκ, διασκέδαση και αμηχανία στα πλήθη; Διότι λειτουργούν με συνεχώς μειούμενη κρατική επιχορήγηση και βασίζονται στη συνεχώς αυξανόμενη επισκεψιμότητα, στη βοήθεια των συλλεκτών και κυρίως στις χορηγίες μεγάλων εταιρειών που επηρεάζουν σοβαρά την εκθεσιακή πολιτική τους και τελικά την αυτονομία της τέχνης. Μπορεί να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι τα μουσεία και η αγορά καθορίζουν το εκάστοτε κυρίαρχο ρεύμα της σύγχρονης τέχνης. Ή, με πιο πολλά λόγια, ότι η σύγχρονη καπιταλιστική κοινωνία τελικά έχει μια τέχνη που ευθυγραμμίζεται με το κοινό, με τις κοινωνικές ελίτ που τη χρηματοδοτούν και με την ακαδημαϊκή κοινότητα από κοντά διακριτικά.

Τα παγκόσμια ρεύματα του T. Smith

Στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου του, ο Smith ξαναβάζει το ερώτημα «Τι είναι σύγχρονη τέχνη;» , παρουσιάζει τις θέσεις των σημαντικότερων τεχνοκριτικών, επιμελητών μουσείων και εκθέσεων, θεωρητικών, προσπαθεί να κάνει μια σύνθεση και προτείνει την ταξινόμηση της παγκόσμιας τέχνης, μιας τέχνης δηλαδή που δημιουργείται από τις ανομοιότητες του κόσμου, μέσα και από τη σύγχρονη ζωή. Τρία είναι τα παγκόσμια ρεύματα:

1. Εδώ υπάρχουν δύο κατηγορίες: α) Ο ρετρο-εντυπωσιασμός, με στρατηγικές της αβανγκάρντ των αρχών του 20ού αιώνα, χωρίς όμως τις πολιτικές ουτοπίες και τον θεωρητικό ριζοσπαστισμό. Πρωταγωνιστές: οι Νέοι Βρετανοί Καλλιτέχνες (ο Smith εκτιμά τον Hirst και έβαλε τον «καρχαρία» του στο εξώφυλλο), οι Schnabel, Murakami, Koons, κλπ. β) Αναμοντερνισμός, με ανανέωση των μοντερνίστικων ερεθισμάτων και επιταγών (π.χ. Serra, Richter, Jeff Wall). Βάζει τους Matthew Barney και Cai Guo-Qiang κάπου ανάμεσα και κυρίως στην τέχνη του θεάματος.

2. Το ρεύμα αυτό βασίζεται στην αντιαποικιοκρατική στροφή με την πληθώρα τέχνης (τοπικής, εθνικής, μετα-αποικιοκρατικής, τέχνης ταυτότητας, μειονοτήτων, κ.ά.). Παραδείγματα: Cildo Meireles, Shirin Neshat, Isaac Julien, William Kentridge, κ.ά. Η φεμινίστρια και πολιτικώς ορθή διευθύντρια των Documenta 13 του Κάσελ βασίστηκε σε αρκετούς άγνωστους καλλιτέχνες αυτής της κατηγορίας και έκανε μια χαοτική και εικαστικά αδιάφορη έκθεση.

3. Είναι το ρεύμα που χαρακτηρίζει τον αναμοντερνισμό και τον ρετρο-εντυπωσιασμό στην τέχνη του θεάματος και είναι αντίθετο στη μνημειακή κλίμακα των έργων. Οι καλλιτέχνες (χωρίς παραδείγματα) κάνουν έργα εντελώς προσωπικά, μικρής κλίμακας, σεμνά, και βασίζονται σε διαδραστικές δυνατότητες, στο διαδίκτυο, στις ομαδικές προσπάθειες, για να πιάσουν τη μεταβαλλόμενη φύση του χρόνου, του τόπου και της ψυχικής διάθεσης. Ο Smith συμπεραίνει ότι έργα της πρώτης κατηγορίας συνήθως τα βρίσκει κανείς στα κεντρικά μουσεία, τις μεγάλες συλλογές, τις μεγάλες γκαλερί, τις δημοπρασίες των μεγάλων οίκων δημοπρασιών και αγοράζονται από νεόπλουτους. Με λίγα λόγια, συμφωνούμε στο κυρίαρχο ρεύμα. Ο Smith έβαλε άλλες δύο κατηγορίες για όλους τους αντίθετους καλλιτέχνες, με βάση κυρίως τη θεματολογία τους, οι οποίοι συνήθως προβάλλονται από περιφερειακές εκθέσεις. Ας είναι έτσι, μια και πηγαίνει και στις Μπιενάλε της Αβάνας, του Γιοχάνεσμπουργκ, του Σίδνεϊ, κλπ., και ξέρει καλύτερα, ενώ εγώ μάλλον μειονεκτώ επειδή πιστεύω ότι τα κεντρικά μουσεία βάζουν τα πρότυπα και κάνουν αξιολογήσεις. Αλλά πού μπορώ να κατατάξω χαρισματικούς καλλιτέχνες όπως οι Jessica Jackson Hutchins, Διοχάντη, Bernard Frize, Wilhelm Sasnal, Kathy Butterly, Isaac Julien, Douglas Gordon, Philippe Parreno, Anri Sala και τόσους άλλους; Και γιατί να έχουμε όλοι τη μανία της ταξινόμησης και να βάζουμε τους καλλιτέχνες σε θεματολογικά κουτάκια; Ας πάρουμε ένα κουτί που απασχολεί συνεχώς τους τεχνοκριτικούς.

Ο Μεταμοντερνισμός για αρχάριους (διάλεξη)

Διάλεξη του Ζωγράφου-εκπαιδευτικού Κωνσταντίνου Κωστούρου στη Φοιτητική Εστία του Πανεπιστημίου Αθηνών

Περιγραφή:

Postmodernism for Dummies


Αλήθεια, τι σημαίνει η λέξη «μεταμοντερνισμός»; Ποια η διαφορά της «μοντέρνας» από τη «σύγχρονη τέχνη»; Κατά πόσο έχει αλλάξει η φύση της ίδιας της τέχνης και κατά πόσο ο τρόπος που εμείς τη βλέπουμε σήμερα; Τι είναι όλα αυτά τα ακατανόητα μεγάλα κατασκευάσματα που βλέπουμε στα μουσεία σύγχρονης τέχνης; Τι σχέση έχει η τέχνη των γκαλερί με την δική μας αισθητική; Τι ρόλο έχει παίξει το βίντεο και ο ηλεκτρονικός υπολογιστής στην οπτική μας; Εν τέλει είμαστε όλοι εν δυνάμει καλλιτέχνες και ποια είναι αυτά τα κοινωνικά φαινόμενα που αλληλεπιδρούν με την υπάρχουσα εικαστική πραγματικότητα; 

Μια διάλεξη – ζωντανή επικοινωνία με το κοινό, που δανείζεται τον τίτλο της, από την επιτηδευμένη απλότητα, της παγκοσμίως γνωστής σειράς βιβλίων «….For Dummies». Τα εν λόγω βιβλία φιλοδοξούν να προσφέρουν λύσεις και εξηγήσεις για τα πάντα με απλοϊκό τρόπο, από την φιλοσοφία (Philosophy for Dummies), έως την κηπουρική (Gardening for Dummies»). Η εκδήλωση, εμπνεόμενη και προβοκάροντας ταυτόχρονα τη λογική της ενημέρωσης για τα πάντα που κυριαρχεί στην εποχή της πληροφορίας, αποσκοπεί στο να δώσει κάποια στοιχεία για το πώς λειτουργεί ο κόσμος της τέχνης σήμερα.

Αυτό που θα μας απασχολήσει είναι η τέχνη σε σχέση με τη σύγχρονη ζωή. Επειδή το θέμα δείχνει αρκετά «βαρύ» και ίσως απόμακρο, δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στην επικοινωνία των προς εξέταση φαινομένων, έτσι ώστε η εισήγηση να είναι διανθισμένη με εικόνες, βίντεο, μουσική και δομημένη με τρόπο τέτοιο, που να προτρέπει σε συνεχή συμμετοχή των θεατών, μέσα από τον ζωντανό διάλογο. Εκτός των ακραιφνών εικαστικών έργων και ιδεών που θα παρουσιαστούν, θα γίνει προσπάθεια σύνδεσης της σύγχρονης μαζικής καλλιτεχνικής και κοινωνικής δραστηριότητας, με την λεγόμενη «υψηλή κουλτούρα», μέσω χιουμοριστικών και (ελαφρώς) προκλητικών αναφορών.

Μια λιμναία Οδύσσεια λοιπόν, από την εννοιολογική τέχνη, στις συνταγές μαγειρικής του Jamie Oliver, από την μουσική των Radiohead στην εκλεπτυσμένη τζαζ του Dave Brubeck και από τον κυβισμό του Picasso, στην ζωγραφική ικανότητα των makeup artists! 

How Is This Art? or, What I Learned from Conceptual Art

Πηγή: http://www.moma.org/explore/inside_out/2015/02/27/five-for-friday-how-is-this-art-or-what-i-learned-from-conceptual-art

When you visit a modern art museum it can be easy to find yourself looking at a blank white canvas or a pile of bricks and wonder, “How is this art? Shouldn’t art be about something?” The problem of appreciating art is not limited to casual viewers. As an artist and employee at MoMA, I too can find it tough to relate to certain artworks. But the good news is that we can do more than just throw up our hands and ask for our money back. With a bit of imagination, we can make up our own ideas about an artwork and those stories may end up having more meaning to us than any art historical analysis.

I decided to ignore all the wall labels and history books and challenge myself to find personal meaning in five frustratingly hard-to-relate-to works in the Minimalism and Conceptual art galleries on MoMA’s fourth floor. Below are my impressions, but feel to share some of your own interpretations in the comments section.

Chill Out and Dream

Robert Ryman. Twin. 1966
Sometimes I pretend I’m the artist and ask myself, “What would I need to be feeling to make this?” A nearly all-white painting may be advocating that there isn’t an image that I’m in need of, but rather a lack of an image that I need most. Maybe this white painting is a reflection of my overbooked schedule and a longing for a life that’s a little less cluttered, a little calmer, and one that has plenty of space for my own imagination.

Keep It Simple 




















Carl Andre. Equivalent V. 1966–69
Why is this sculpture on the floor? Aren’t sculptures typically on pedestals? Ironically, the reason this pretentious looking sculpture is on the floor may suggest that art should be less pretentious and a bit more grounded. Okay, but why are the bricks neatly organized in the most boring way possible? If it’s not a prank on the viewer, then what is the message? Well, the sculpture reminds me of a building but with no mortar, windows, arches, or walls. Maybe it’s all about purity: no pedestal, no construction, no frills, just the most simple version of something with only the basic building blocks left on view. It may just be about keeping things simple.

Appreciate the Overlooked 




























Robert Ryman. Pace. 1984
This work is especially baffling. A board with two strings—Why? The board doesn’t look sturdy, the sting doesn’t seem strong, and there isn’t any color or form. It just seems to be outlining empty space from the floor to the board and from the wall to the strings. Maybe highlighting that particular bit of air is the point? It’s not so unusual to appreciate the size of a room or the proportions of a table. Maybe that bit of space is something to appreciate.

Take Extra Care during Life’s Transitions

Pino Pascali. Bridge. 1968
This sculpture immediately makes me think of two contrasting things: a rickety old bridge and a soft, warm hammock. To me bridges are symbols for transitions, and hammocks are symbols of love and comfort. It’s a reminder to take the time to give myself extra love, care, and comfort when I’m making big transitions.

Be Silly

Joseph Kosuth. Titled (Art as Idea as Idea) The Word “Definition”. 1966–68
Ha! It’s a definition of a definition. That’s funny (even if the artist didn’t mean it to be funny). But isn’t art only for important, serious topics? Well, maybe it’s important to be silly sometimes.

Εισαγωγή στη σύγχρονη τέχνη: αφηρημένος εξπρεσσιονισμός, pop art, μινιμαλισμός κ.α

Στο https://www.khanacademy.org/humanities/art-1010 μπορείτε να βρείτε (στα αγγλικά) άρθρα και βίντεο για μια σειρά καλλιτεχνών και κινημάτων της μοντέρνας και σύγχρονης τέχνης που επιχειρούν να αναλύσουν συγκεκριμένα έργα και κινήματα.

Για παράδειγμα, για τον αφηρημένο εξπρεσσιονισμό θα βρείτε πολλές πληροφορίες και βίντεο εδώ: https://www.khanacademy.org/humanities/art-1010/abstract-exp-nyschool

Για την pop art εδώ: https://www.khanacademy.org/humanities/art-1010/pop

Για τον μινιμαλισμό εδώ: https://www.khanacademy.org/humanities/art-1010/minimalism-earthworks

Δείτε και μόνοι σας ποια κατηγορία έργων σας ενδιαφέρει!

"Getting" Contemporary Art

Πηγή: https://www.khanacademy.org/humanities/art-1010/pop/a/contemporary-art-an-introduction

"Getting" Contemporary Art

It's ironic that many people say they don't "get" contemporary art because, unlike Egyptian tomb painting or Greek sculpture, art made since 1960 reflects our own recent past. It speaks to the dramatic social, political and technological changes of the last 50 years, and it questions many of society's values and assumptions—a tendency of postmodernism, a concept sometimes used to describe contemporary art. What makes today's art especially challenging is that, like the world around us, it has become more diverse and cannot be easily defined through a list of visual characteristics, artistic themes or cultural concerns.

Girl Looking at: Andy Warhol, Campbell's Soup Cans, 1962, synthetic polymer on 32 canvases each 20 x 16 inches (The Museum of Modern Art) (photo: Steven Zucker)

Minimalism and Pop Art, two major art movements of the early 1960s, offer clues to the different directions of art in the late 20th and 21st century. Both rejected established expectations about art's aesthetic qualities and need for originality. Minimalist objects are spare geometric forms, often made from industrial processes and materials, which lack surface details, expressive markings, and any discernable meaning. Pop Art took its subject matter from low-brow sources like comic books and advertising. Like Minimalism, its use of commercial techniques eliminated emotional content implied by the artist?s individual approach, something that had been important to the previous generation of modern painters. The result was that both movements effectively blurred the line distinguishing fine art from more ordinary aspects of life, and forced us to reconsider art's place and purpose in the world.

Shifting Strategies

Minimalism and Pop Art paved the way for later artists to explore questions about the conceptual nature of art, its form, its production, and its ability to communicate in different ways. In the late 1960s and 1970s, these ideas led to a "dematerialization of art," when artists turned away from painting and sculpture to experiment with new formats including photography, film and video, performance art, large-scale installations and earth works. Although some critics of the time foretold "the death of painting," art today encompasses a broad range of traditional and experimental media, including works that rely on Internet technology and other scientific innovations.

John Baldessari, I Will Not Make Any More Boring Art, 1971, lithograph, 22-7/16 x 30-1/16 inches (The Museum of Modern Art). Copyright John Baldessari, courtesy of the artist.

Contemporary artists continue to use a varied vocabulary of abstract and representational forms to convey their ideas. It is important to remember that the art of our time did not develop in a vacuum; rather, it reflects the social and political concerns of its cultural context. For example, artists like Judy Chicago, who were inspired by the feminist movement of the early 1970s, embraced imagery and art forms that had historical connections to women.

In the 1980s, artists appropriated the style and methods of mass media advertising to investigate issues of cultural authority and identity politics. More recently, artists like Maya Lin, who designed the Vietnam Veterans' Memorial Wall in Washington D.C., and Richard Serra, who was loosely associated with Minimalism in the 1960s, have adapted characteristics of Minimalist art to create new abstract sculptures that encourage more personal interaction and emotional response among viewers.

These shifting strategies to engage the viewer show how contemporary art's significance exists beyond the object itself. Its meaning develops from cultural discourse, interpretation and a range of individual understandings, in addition to the formal and conceptual problems that first motivated the artist. In this way, the art of our times may serve as a catalyst for an on-going process of open discussion and intellectual inquiry about the world today.

Text by Virginia B. Spivey

Why is this art? Andy Warhol, Campbell's Soup Cans

So, why is this art?

To Walker Art Center (ένα γνωστό κέντρο τέχνης στη Μινεάπολη των ΗΠΑ) έχει δημιουργήσει μια σειρά δραστηριοτήτων που φιλοδοξούν να βοηθήσουν μαθητές να απαντήσουν σε 9 βασικές ερωτήσεις σχετικά με το "τι είναι τέχνη" και αν κάποια έργα τελικά είναι τέχνη και γιατί.

Σύμφωνα με το site, οι ερωτήσεις-κλειδιά που πρέπει να απαντήσει κανείς πριν αποφανθεί ότι κάτι δεν είναι τέχνη, είναι οι εξής:

1. Τι είναι τέχνη;
2. Η τέχνη πρέπει να είναι όμορφη;
3. Η τέχνη πρέπει να είναι αφηγηματική; (δηλαδή να αφηγείται μια ιστορία;)
4. Η τέχνη θα πρέπει να είναι ρεαλιστική;
5. Τι προέχει, η τέχνη ή η ιδέα;
6. Η τέχνη εκφράζει συναισθήματα;
7. Η τέχνη είναι ένα αντικείμενο ή η διαδικασία;
8. Ποιά είναι η διαφορά μεταξύ της τέχνης και της μαζικής κουλτούρας;
9. Μπορεί η τέχνη να αλλάξει την κοινωνία;

Τα έργα που προτείνει το Walker Art Center και τα φύλλα δραστηριοτήτων μπορείτε να τα βρείτε εδώ: 

http://schools.walkerart.org/swita/

"So, why Is this art?" centers on nine key questions and various activities that will prompt discussions about the nature of art. It is not an art history survey or overview of 20th- and 21st-century art. This Web site includes images of 36 artworks from the Walker’s permanent collection and brief background information about the art and artists. Selected sets of images will be viewed in different combinations as each key question is are explored. Works of art that correspond to each key question can be viewed in two ways. A link in each key question page leads to an interactive online image, or a PDF file of images may be downloaded from each key question page for printing.

The questions posed here address issues that span time periods and stylistic groupings. The material is intended to offer different viewpoints rather than draw conclusions about what makes something a work of art. It is our hope that discussions beginning with “So, why is this art?” will continue in the classroom and during visits to the Walker, further providing a basis for thinking about art wherever it is encountered.

Note to teachers: We suggest previewing the images because some contain content that may be disturbing to your students.

The nine key questions are:
1. What is art?
2. Should art be beautiful?
3. Does art have to tell a story?
4. Should art be realistic?
5. Which comes first, the art or the idea?
6. Does art express emotions?
7. Is art an object or is it a process?
8. What is the difference between art and popular culture?
9. Can art change society?

Each section features a short introduction to be read by the students or presented by the teacher, followed by discussion questions and activities that include viewing some or all of the artworks. Each section builds upon the one before it, and we recommend that the topics be covered in order. The material may also be spread out during several class periods and interspersed with studio-based projects.

Περισσότερες πληροφορίες για το Walker Art Center  εδώ: http://www.walkerart.org/